ترس و طمع در بازارهای مالی

ایراد اخلاقی

ترس و طمع در بازارهای مالی معمولا ایراد اخلاقی نیستند، بهتر است آنها را نشانه نقص در طراحی و اجرای سیستم تصمیم گیری بدانیم. هر وقت جای برنامه ریزی بیرون از زمین بازی با اجرای داخل زمین عوض شود، این دو نیرو کنترل کار را به دست می گیرند و مشکل از جایی آغاز می شود که وسط کار به نتیجه لحظه ای خیره می شویم و کیفیت تصمیم را با خروجی کوتاه مدت اشتباه می گیریم. بازار پر از سر و صدای بی ربط است؛ خبر، شایعه و نوسان های ریز فراوانند. اگر حین فعالیت، حواس ما به نتیجه باشد فرآیند از هم می پاشد و واکنش های عصبی جای قواعد را می گیرند.

تمرکز روی نتیجه

فکر کردن به نتیجه لازم است اما باید زمان و جای خودش را داشته باشد. بیرون از زمین بازی و زمانی که هنوز در فاز برنامه ریزی هستیم، باید هدف، افق زمانی، فرضیه ها، احتمالات، نقطه ابطال و بودجه ریسک مشخص شوند. نقطه ابطال یعنی جایی که اگر قیمت یا شرایط و وضعیت دارایی به آن برسد، فرضیه غلط تلقی شود و خروج انجام گیرد. بودجه ریسک یعنی از قبل معلوم باشد هر بازار، هر دارایی یا هر معامله چه درصدی از سرمایه را می تواند درگیر کند و در یک بازه زمانی حداکثر زیان قابل تحمل چقدر است.

این موارد باید پیش از اقدام، نوشته و پذیرفته شوند. وقتی وارد زمین شدیم کار اصلی اجراست؛ اجرای بی تعصب همان قواعدی که با ذهن خنثی و سفید نوشته شده اند. تغییر لحظه ای قواعد تنها وقتی مجاز است که شرطی از پیش تعریف شده فعال شده باشد، نه صرفا به خاطر یک تیتر خبری یا یک کندل که وسوسه ایجاد می کند.

فرآیند و نتیجه

ریشه مشترک بسیاری از خطاها از جمله ترس و طمع، یبهوده نگاه کردن مداوم به بازار است. وقتی هر چند ساعت قیمت یا اخبار سوخته سیاسی یا تحلیل های بدون تعهد اقتصادی یا پیش بینی های بیهوده بررسی می شوند، ذهن از افق اصلی جدا شده و به نوسان های کوچک واکنش نشان می دهد. خروجی این وضعیت یعنی این زمزمه ها: نکنه بفروشم و ضرر کنم؟ الان بفروش تا سودت کمتر نشده! زودتر بخر تا جا نموندی! این واکنش ها محصول تحلیل نیستند؛ بلکه نتیجه ناسازگاری بین آنچه بیرون از زمین طراحی شده و نحوه اجرای داخل زمین هستند.

جملات زیادی از بزرگان بازار شنیده ایم مبنی بر اینکه نسبت به عواملی که منجر به ترسیدن یا طمع کردن ما در تصمیمات اقتصادی می شود آگاه باشیم. ترس و طمع در اغلب مواقع چیزی جز نابودی سرمایه و پشیمانی ندارد. اما واقعا مشکل از کجاست؟ چرا بارها از همین ناحیه ضربه می خوریم و هر بار می گوییم دفعه بعد درستش می کنیم اما باز هم مثل ویروس سرماخوردگی از راه دیگری غافلگیر می شویم؟

در هر سطحی از فعالیت، چه مبتدی و چه حرفه ای، وقتی در حین فعالیت و اجرای برنامه به نتیجه فکر شود عملکرد تحت تاثیر قرار می گیرد. ممکن است به نظر برسد فکر نکردن به نتیجه ممکن نیست و باید بدانیم چه می شود! اما واقعیت این است که جای فکر کردن به نتیجه، وسط اجرا نیست. جای آن بیرون از زمین بازی و در مرحله برنامه ریزی است. وقتی وارد بازی شدیم، همان مهره هایی که بیرون چیده شده باید نتیجه را بسازد. نباید تحت تاثیر نوسانات روحی یا خبری، هرچه بیرون از زمین طراحی شده را کنار بگذاریم. تمرکز باید بر همان پلنی باشد که با ذهن خنثی طراحی کرده ایم. وقتی همه سناریوهای ممکن سنجیده شده و ساختاری عملیاتی برای فعالیت آماده است، چرا باید تغییر مسیر صرفا بر اساس مشاهدات سطحی داشته باشیم؟

بنابراین باید زمان فکر کردن به نتیجه از زمان تمرکز بر فرآیند جدا باشد تا کار در آرامش پیش برود. البته گاهی لازم است نتایج واقعی بررسی شود تا تعصب بی جا را کنار بگذاریم. برای جلوگیری از تک بعدی شدن دیدگاه و شناسایی نشانه های انحراف، می توان از نتایج میان مدت و نشانه ها استفاده کرد. در بازه های زمانی مشخص، بررسی کنیم که نسبت به هدفی که تعیین کرده ایم کجا ایستاده ایم؛ اگر کمی انحراف رخ داده، مثل سکان کشتی مسیر را اصلاح کنیم.

رصد بازار و ایجاد ترس و طمع

ترس و طمع در بازارهای مالی از نگاه تک بعدی به نتیجه می آیند؛ نگاهی که از رصد مداوم بازار تغذیه می شود. وقتی ذهن به نتیجه لحظه ای مشغول است، تمرکز از فرآیند برداشته می شود و تلاش می کنیم با نوسان بازار هماهنگ شویم؛ با بازار بالا برویم و با بازار پایین بیاییم. این وضعیت دوباره همان زمزمه ها را ایجاد می کند: نکنه بفروشم و ضرر کنم؟ الان بفروش تا سودت کمتر نشده! زودتر بخر تا جا نموندی! ین واکنش ها بیشتر از آنکه نتیجه تحلیل باشند، محصول تکیه بر شایعات و نتایج کوتاه مدت هستند. بخش مهمی از این احساسات به میزان درک ما از ریسک برمی گردد.

یکی از موضوعاتی که قبل از ورود به زمین بازی باید به آن اندیشید، ریسک است. عوامل محرک بازارها تحت کنترل ما نیستند و حتی تحت کنترل هیچ کس دیگر هم نیستند؛ مانند محرک های کلان اقتصادی، اخبار سیاسی، نرخ بهره و تورم. این عوامل می توانند نتیجه ای غیرمنتظره ایجاد کنند. از سوی دیگر، در بخش های تحت کنترل نیز ممکن است مدیریت به شکل ایده آل انجام نشود و اتفاقاتی رخ دهد که منجر به زیان شود. این وضعیت عدم اطمینان همان چیزی است که ریسک نامیده می شود. وقتی بازار را بی دلیل و مداوم رصد می کنیم، معمولا به این معناست که یا به ریسک فکر نشده یا برنامه مشخصی برای مدیریت آن بیرون از زمین بازی نداریم.

مهم ترین نکته در مورد ریسک این است که باید خطرگریز باشیم نه ریسک گریز، و باید مدیریت ریسک انجام دهیم نه اینکه ریسک پذیر باشیم. شناخت ریسک، پذیرش آن و نهادینه شدن این شناخت و پذیرش در رفتار ما بعنوان فعال بازارهای مالی، الزامی ترین و اساسی ترین موضوع است.

نتیجه

این چارچوب، تعادل را برمی گرداند: نتیجه بیرون از زمین بازی تعریف و بررسی می شود، فرآیند داخل زمین اجرا می شود، ریسک از پیش پذیرفته می شود و بازبینی های میان مدت مسیر را اصلاح می کنند. در چنین وضعیتی، ترس و طمع به جای فرمان دادن، به علامت هایی تبدیل می شوند که نشان می دهند از چارچوب فاصله گرفته ایم و باید به برنامه طرح ریزی شده برگردیم.